« Est aveugle celui qui ne veut pas voir »

«Τυφλός, όποιος δεν θέλει να δει»

poliglosidrama
The Blind Poet (c) Needcompany

Au Kaaïtheater dans le Kunstenfestivaldesarts, la Needcompany présentait du 12 au 15 mai leur nouvelle création The Blind Poet. Le spectacle nous fait traverser 7 portraits écrits par Jan Lauwers, interprétés par 7 comédiens en 6 langues : néerlandais, français, anglais, norvégien, tunisien et arabe. Lors du dernier portrait, Mohamed Toukabri nous montre sur des écrans vidéo, deux photos du buste d’Abu al’ala al Ma’arri, poète syrien aveugle, avant et après la destruction de son visage par les talibans. Cette double-photographie rappelle aussi bien l’acte iconoclaste que celle, nous dit-il, qui est accrochée au-dessus de l’atelier de son père tailleur. Son côté cabotin et charmeur nous plonge dans une ambiance arabe conviviale. Cependant, petit à petit, nous prenons conscience du traitement de l’Arabe dans notre société. Le regard posé sur cette culture est remis dans sa perspective historique.

Kατά τη διάρκεια του καλλιτεχνικού φεστιβάλ Kunstenfestivaldesarts (Mons, 12-15 Μαΐου), η εταιρεία παραστασιακών τεχνών Needcompany παρουσίασε στο Kaaïtheater τη νέα της παραγωγή The Blind Poet (αγγλικά: Ο Τυφλός Ποιητής). Το θέαμα μας ταξιδεύει μέσα από επτά θεατρικά πορτραίτα, συνθέσεις του Jan Lauwers, ερμηνευόμενες από επτά ηθοποιούς σε έξι γλώσσες: ολλανδικά, γαλλικά, αγγλικά, νορβηγικά, τυνησιακά και αραβικά. Κατά τη διάρκεια της ερμηνείας του τελευταίου πορτραίτου, ο Mohamed Toukabri παρουσιάζει σε οθόνες προβολής δυο φωτογραφίες του Abu al’ala al Ma’arri, ενός τυφλού Σύριου ποιητή, πριν και μετά την καταστροφή της όρασής του από τους Ταλιμπάν. Η παρουσίαση των δυο φωτογραφιών ανακαλεί, επίσης, την καταστροφή των πολιτιστικών μνημείων στη Συρία. Γητευτής και καμποτίνος, εν μέρει, μάς βυθίζει σε οικεία αραβική ατμόσφαιρα. Ωστόσο, σταδιακά, αντιλαμβανόμαστε την αντιμετώπιση του αραβικού στοιχείου στη δική μας κοινωνία, ενώ η θεώρηση της συγκεκριμένης κουλτούρας γίνεται εντός της ιστορικής προοπτικής της.

La photographie réactualise le passé dans le présent. Le spectacle agit de même. Notre œil passe d’un buste à l’autre, évoquant le conflit syrien de 2013 et les responsables de l’iconoclasme, les combattants de Jabhat al-Nusra, branche syrienne d’Al-Quaïda. Elle permet de porter à la connaissance du public un poète, Abu al’ala Ma’arri comme le dit le comédien « nos poètes aveugles ne sont pas les mêmes que les vôtres ». La culture arabe est ici poésie et est entrelacée avec la culture européenne. Erwin Jans, dramaturge au KVS, souligne l’importance de l’apport des scientifiques arabes dans notre culture. Il écrit que les théories et connaissances des savants arabes sont souvent minimisées, alors que de récentes recherches ont démontré que Copernic avait poursuivi les travaux de savants arabes comme Ibn al-Shatir et at-Tusi. L’Histoire européenne passe de Promotlée (2ème siècle) à Copernic (14ème siècle) quand il s’agit de savoir qui de la Terre ou du Soleil est au centre de l’Univers. Un oubli ou un aveuglement historique inquiétant ? Selon l’anecdote, le spectacle aurait été créé lors d’une visite à la Mezquita à Cordoue (Espagne) qui fut successivement temple romain, église wisigothique, mosquée (période al-Andalus), cathédrale. Une magnifique hybridation !

Η φωτογραφία, καθώς επίσης η παράσταση καθεαυτή, αναβιώνει το παρελθόν στο παρόν. Η ματιά περνά από τη μια απεικόνιση του Abu al’ala al Ma’arri στην άλλη, ανακαλώντας τη συριακή κρίση του 2013 και τους υπεύθυνους της καταστροφής των πολιτιστικών μνημείων, τους μαχητές της Jabhat al-Nusra, κλάδου της συριακής Al-Quaïda. Αυτή επέτρεψε, άλλωστε, και τη γνωστοποίηση του ποιητή Abu al’ala Ma’arri στο ευρύ κοινό, όπως αναφέρει ο ηθοποιός: «οι δικοί μας τυφλοί ποιητές δεν είναι ίδιοι με τους δικούς σας». Ο αραβικός πολιτισμός εκπροσωπείται εδώ από την ποίηση και συνυφαίνεται με τον πολιτισμό της Ευρώπης. Ο Erwin Jans, δραματουργός στο KVS (Φλαμανδικό Βασιλικό Θέατρο), υπογραμμίζει τη σημαντική συμβολή των Αράβων επιστημόνων στον δικό μας πολιτισμό. Γράφει ότι οι θεωρίες και οι διαπιστώσεις Αράβων μελετητών συχνά υποτιμώνται, ενώ πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι ο Κοπέρνικος συνέχισε τις εργασίες Αράβων μελετητών, όπως οι Ibn al-Shatir και at-Tusi. Η ευρωπαϊκή ιστορία περνά από τον Promotlée (2ος αι.) στον Κοπέρνικο (14ος αι.), όταν πρόκειται για τη διερεύνηση του ερωτήματος περί του αν η γη ή ο ήλιος βρίσκεται στο κέντρο του διαστήματος. Λήθη ή ανησυχητική ιστορική τύφλωση; Φημολογείται ότι το συγκεκριμένο θεατρικό έργο δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στο τέμενος της Κόρδοβα (Ισπανία), το οποίο έχει υπάρξει διαδοχικά ναός ρωμαϊκός, έπειτα βησιγοτθικός, τζαμί (κατά την περίοδο επικράτησης της al-Andalus), και, τέλος, καθεδρικός ναός. Μοναδικό υβρίδιο!

L’utilisation de la langue arabe d’une ouverture à l’arabe tunisien et répond à une double logique. D’abord, le portrait se joue dans la langue maternelle du comédien. Ensuite, le multilinguisme s’inscrit dans un projet politique qui lie l’internationalisation de la compagnie à la mondialisation. Le spectacle plurilingue s’inscrit dans un continuum de la compagnie. En 1997, dans Caligula, Janine Hautal, théoricienne, avait relevé une dramaturgie liée à l’accent. Plus l’accent étranger du comédien est fort, plus le personnage résistait longtemps au despotisme de Caligula. En 2004, La chambre d’Isabella se construit autour de deux langues. L’anglais sert au dialogue fantasmé avec sa mère et le français au père. Lauwers, pourtant flamand, incorpore que récemment le néerlandais dans ses créations. Le projet multilingue s’inscrit donc ici à contre-courant d’un autre mouvement linguistique qui tend à prôner une langue unique, en l’occurrence, l’anglais dans les échanges internationaux.

Η χρήση της αραβικής γλώσσας επεκτείνεται με το άνοιγμα στην αραβική γλώσσα της Τυνησίας και συναντά μια διπλή λογική. Καταρχάς, το θεατρικό πορτραίτο αναπαρίσταται στη μητρική γλώσσα του ηθοποιού. Έπειτα, η πολυγλωσσία εγγράφεται σε μια πολιτική δράση, η οποία συνδέει τη διεθνοποίηση της εταιρείας με την παγκοσμιοποίηση. Η πολύγλωσση παράσταση εγγράφεται στο συνεχές των δράσεων της εταιρείας. Το 1997, σχετικά με τον Καλιγούλα, η Janine Hautal, θεωρητικός του θεάτρου, ανέδειξε μια δραματουργία που συνδέεται άμεσα με την προφορά. Όσο πιο έντονη είναι η ξενική προφορά του ηθοποιού, τόσο περισσότερο φαίνεται να αντιστέκεται ο χαρακτήρας στον δεσποτισμό του Καλιγούλα. Το 2004, η ταινία La Chambre dIsabella δομείται, επίσης, επάνω σε δυο γλώσσες. Η Αγγλική χρησιμεύει στον φανταστικό διάλογο με τη μητέρα και η Γαλλική με τον πατέρα. Ο Lauwers, Φλαμανδός, ενσωματώνει την Ολλανδική στις πιο πρόσφατες δημιουργίες του. Το πολυγλωσσικό έργο εγγράφεται, συνεπώς, αντίθετα στην έτερη γλωσσολογική κίνηση η οποία τείνει να υποστηρίζει ως ενιαία γλώσσα, την Αγγλική, ως είθισται στις διεθνείς συναλλαγές.

Pour revenir à l’arabe, Erwin Jans signale encore que pendant la période du Moyen-âge la langue arabe était, à côté du latin, la langue de communication des scientifiques. Le cas de M. Toukabri sur scène présente une double facette. En effet, Il revendique sa monoculture musulmane et répond à Grace Ellen Barkey qui incarne le « miracle multiculturel », « je suis […]  la monoculture la plus pure. Un sang pur coule dans mes veines […] de musulman ». Nous en oublierons presque qu’il parle l’arabe tunisien, habituellement considéré comme un dialecte. Au contraire, il est marqué dans le programme de soirée au même titre que les 5 autres langues.

Για να επιστρέψουμε στην Αραβική, ο Erwin Jans σημειώνει ακόμη ότι κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα η αραβική γλώσσα ήταν, μαζί με τη λατινική, η γλώσσα επικοινωνίας των επιστημόνων. Η περίπτωση του M. Toukabri επί σκηνής παρουσιάζει μια διπλή όψη: Πράγματι, προβάλλει τη μονοδιάστατη μουσουλμανική κουλτούρα του, όταν απευθύνεται στην Grace Ellen Barkey, η οποία ενσαρκώνει το «πολυπολιτισμικό θαύμα»: «είμαι […] η πιο αγνή μορφή αμιγούς πολιτισμού. Καθαρό αίμα κυλά στις φλέβες μου […] ενός Μουσουλμάνου». Σχεδόν ξεχνάμε, όμως, ότι μιλά την Αραβική της Τυνησίας, που θεωρείται συνήθως διάλεκτος. Αντιθέτως, κατά τη διάρκεια της βραδιάς καθιερώνεται ως αυτοτελής γλώσσα, όπως, δηλαδή, οι άλλες πέντε επί σκηνής.

Par rapport à l’arabe littéraire, langue officielle, l’arabe tunisien/vernaculaire est un hybride. Cette langue basée sur du berbère se mélange avec les langues de ceux qui y ont habité ou l’ont administré. Le rapport de force défavorable, la « diglossie », fait des tunisiens de parfaits candidats au multilinguisme. En effet, il n’est pas rare qu’ils pratiquent le français et l’anglais. Dans ce portrait, le « codeswitching », le passage d’une langue à l’autre, est fréquent. Par exemple, M. Toukabri s’excuse en français avant de répondre au téléphone pour discuter en arabe tunisien avant de déclamer un poème d’Abu al’ala Ma’arri en arabe littéraire. Bien que nous ne puissions pas toujours percevoir tous les enjeux lors d’une représentation, les spectacles de Lauwers, notamment d’un point de vue des prismes de la langues sont d’une complexité analytique remarquable.

Σε σύγκριση με τη λογοτεχνική Αραβική, η αραβική γλώσσα της Τυνησίας / η καθομιλουμένη αποτελεί ένα υβρίδιο. Έχοντας ως βάση τη βερβερική, αναμιγνύεται με τις γλώσσες όσων έχουν κατοικήσει ή έχουν διοικήσει την περιοχή. Η δυσμενής ισορροπία δυνάμεων, η «διγλωσσία», κατέστησε τους Τυνήσιους τους κατάλληλους υποψήφιους για την πολυγλωσσία. Στην πραγματικότητα, δεν είναι σπάνιο να χρησιμοποιείται η Γαλλική και η Αγγλική. Κατά τη διάρκεια παρουσίασης του συγκεκριμένου πορτραίτου, είναι συχνή η εναλλαγή κώδικα (codeswitching), δηλαδή το πέρασμα από μια γλώσσα σε μια άλλη. Για παράδειγμα, ο M. Toukabri απολογείται στα γαλλικά προτού απαντήσει στο τηλεφώνημα, οπότε και θα συζητήσει στην Αραβική της Τυνησίας, για να απαγγείλει, στη συνέχεια, ένα ποίημα του Abu al’ala Ma’arri στη λογοτεχνική αραβική γλώσσα. Παρόλο που δεν θα μπορούσαμε να συλλάβουμε πάντα όλα τα ζητήματα κατά τη διάρκεια μιας θεατρικής παράστασης, τα έργα του Lauwers, ιδιαιτέρως από την άποψη του πρίσματος της γλώσσας, επιδέχονται αξιοσημείωτα πολύπλοκης ανάλυσης.

***

gaëtanGaëtan Wild a une formation universitaire en cinéma, théâtre et journalisme (Suisse). Après avoir travaillé au niveau théâtre, dans le jeune public au Petit Théâtre ou dans la médiation au Théâtre de Vidy-L (Suisse), il poursuit sa formation à l’ULB, en Master arts du spectacle vivant (Bruxelles). Pendant son cursus, il suit divers workshop dont un «performance et espace urbain » se continue au sein de leur compagnie CN, créé en 2014 avec les autres étudiants du Master. Parallèlement, il effectue son stage en communication au théâtre des Riches-Claires (Bruxelles). Pour le mémoire (master thesis), le sujet porte sur la « dramaturgie plurilingue » ou comment le co-présence des langues en scène véhicule un message supplémentaire à la pièce?

Ο Gaëtan Wild σπούδασε κινηματογράφο, θέατρο και δημοσιογραφία στην Ελβετία. Αφότου δούλεψε στο Petit Théâtre και το Théâtre de Vidy-L (Ελβετία), συνεχίζει τις σπουδές του στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βρυξελλών (ULB), παρακολουθώντας το μεταπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών (Μ.Α.) στις τέχνες ζωντανού θεάματος. Παράλληλα, πραγματοποιεί την πρακτική άσκησή του στον τομέα επικοινωνίας του θεάτρου Riches-Claires (Βρυξέλλες). Το θέμα της μεταπτυχιακής εργασίας του αφορά στην πολύγλωσση δραματουργία ή το πώς η συνύπαρξη διαφορετικών γλωσσών επί σκηνής προσδίδει ένα πρόσθετο μήνυμα στο έργο.

***

Traduction de français:
Pénélope Kolovou, Philologue M.A.
***
Μετάφραση, από τη Γαλλική:
Πηνελόπη Κολοβού, Φιλόλογος M.A.

Advertisements